Trích lục: kinh A hàm, Tây Quốc Truyện Chí.
Sau khi đức Thích ca Thế Tôn thành đạo tám năm, muốn báo ân mẹ là bà Ma gia, Ngài từ vườn Kỳ Hoàn hiện lên cung trời Đao lợi, ngồi kiết già nơi tòa kim thạch ở trong Thiện Pháp Đường. Bởi duyên cơ cảm của tình mẹ con trong nhiều kiếp, hai tia sữa từ nơi bà Ma gia bỗng bắn vọt đến làm tư nhuận môi miệng của Phật. Kế đó, đức Như Lai vì mẹ và chư thiên chúng, chỉ bày pháp yếu.
Khi ấy, vắng bóng Phật, bốn chúng ở cõi trần đều sinh lòng buồn thương khát ngưỡng, như tên xuyên vào tim, dường thọ tang cha mẹ. Các đệ tử đi khắp nơi vườn, rừng, tinh xá, tìm không thấy đức Thế Tôn, càng thêm bi cảm; có hỏi thăm tôn giả A nan, Ngài cũng đáp rằng không được biết. Riêng hai vua Ưu Điền và Ba tư nặc nhớ Phật đến sinh bệnh.
Một hôm, vua Ưu Điền cho triệu những thợ khéo trong nước đến bảo:
— Ta muốn tạo tượng đức Thế Tôn, các ông có thể giúp được chăng?
Tượng sư đều thưa:
— Tâu Đại vương! Chúng tôi không thể tạc thành tượng mầu của Phật. Dù cho trời Tỳ thủ yết ma – vị thần điêu khắc – cũng không làm sao tạo hết nét đẹp của Như Lai. Điều chúng tôi hoặc may làm được, là chỉ có thể mô phỏng phần nào hai tướng loa kế và ngọc hào. Ngoài ra, những nét đẹp lạ, oai đức, quang minh của các tướng khác, thiết tưởng trong đây không ai có thể hình dung nổi. Nếu cố gắng gượng làm, chắc rằng khi đức Như Lai trở về pháp hội, đại chúng đem so sánh, danh dự chúng tôi sẽ tiêu tan không còn. Vì thế, sau khi suy nghĩ kỹ, chúng tôi xin đành cam chịu tội, thật chẳng dám nhận lãnh.
Không làm sao hơn, vua hỏi đến chất liệu làm tượng. Các thợ giỏi đều thưa:
— Nên dùng gỗ chiên đàn thuần sắc tím, vì thể chất nó chắc mịn, mùi thơm dịu bền.
Khi hỏi qua về hình tướng nên làm ngồi hay đứng, cao thấp thế nào, một vị trí thần thưa:
— Tâu Đại vương! Nên tạo tượng ngồi. Bởi tất cả Như Lai khi thành đạo, chuyển pháp luân, hiện thần biến, làm Phật sự lớn, thảy đều ngồi. Lại tượng phải kiết già, ngồi trên tòa sư tử.
Bấy giờ, trời Tỳ thủ yết ma biến thân làm thợ, cầm các đồ điêu khắc, đến cửa thành chuyển lời thưa rằng:
— Nay tôi muốn vì Đại vương mà tạc tượng!
Vua nghe cả mừng, liền cùng với quan Chủ tàng vào kho lựa gỗ thơm, đem giao cho thợ trời, bảo:
— Ông gắng tạo tượng làm sao cho giống đức Như Lai.
Lúc ấy, tôn giả Mục liên nhờ thần lực Phật, đem thợ trời đến nhìn xem kim tướng. Khi khởi công, tiếng búa đẽo gỗ thấu đến cung trời Đao lợi, chỗ đức Thế Tôn thuyết pháp. Do sức Phật, tiếng ấy vang đến đâu, chúng sinh nghe qua, tội cấu đều tiêu trừ, kẻ mù được sáng, người điếc nghe thông, kẻ câm bỗng nói, người xấu thành đẹp, kẻ nghèo sinh phước; cho đến ba đường lìa khổ được vui. Tất cả sự lợi ích chưa từng có, thảy đều hiện khởi. Thiên thần Tỳ thủ yết ma làm chẳng mấy ngày tượng đã xong, cao bảy thước, có kẻ bảo rằng năm thước do bởi cơ cảm nên sự thấy không đồng. Mặt và tay, chân Phật đều là sắc tử kim. Vua thấy sắc tướng đẹp như thế, sinh lòng tin trong sạch, phiền não tiêu trừ, chứng được Nhu thuận nhẫn. Mọi người trông thấy, nghiệp chướng đều được tan, chỉ trừ những kẻ đối với bậc Thánh nhân đã từng ác khẩu.
Khi ấy, vua Ba tư nặc thấy thế, cũng cho vời thợ khéo trong nước để tạo tượng Phật. Nhà vua nghĩ rằng: “Tạo hình tướng của Như Lai, không chi bằng vàng ròng”. Theo ý nguyện, Ngài dùng thuần chất tử ma kim, đúc tượng Phật cao năm thước. Lúc ấy, trong cõi Diêm phù mới có trước nhất hai tôn tượng của Như Lai.
Trên cõi trời, qua ba tháng hạ xong, đức Phật bảo bốn chúng:
— Bảy hôm nữa ta sẽ trở lại cõi Diêm phù đề, giáng xuống bên bờ ao lớn của nước Tăng già thi.
Khi ấy, trời Đế Thích khuyến cáo Tự Tại Thiên dùng vàng, bạc và thủy tinh làm ba đường cấp bậc từ đỉnh núi Tu di xuống đến bờ ao. Đến ngày, đức Thế Tôn do theo đường báu xuống cõi Diêm phù. Năm quốc vương: vua Ba tư nặc nước Ca thi, vua Ưu Điền nước Bạt ta, Ác Sinh Vương chúa xứ Ngũ Đô, vua Ưu đà diên chúa miền Nam Hải và vua Bình Sa nước Ma ha đà, đều đến chỗ Phật cung kính đảnh lễ.
Trong khi đó, vua Ưu Điền đầu đội tôn tượng, đem theo các đồ cúng dường quý lạ đến chỗ Phật dâng lên. Lúc ấy, tượng Phật gỗ bỗng rời khỏi tòa bước đi nơi hư không như Phật sống, thân phóng ánh sáng, dưới chân mưa hoa, đến trước đức Thế Tôn. Tượng lại chắp tay lễ Phật, nói kệ rằng:
Khi Phật ở Đao lợi
Vì mẹ nói pháp yếu
Tiếng thợ tạc tôn tượng
Vang đến Thiện Pháp Đường
Chúng Tam thập tam thiên
Đồng lời đều tùy hỷ
Nếu đời sau tạo tượng
Sẽ được vô lượng phước.
Lúc ấy, đức Như Lai quỳ chắp tay hướng về tượng hoàn lễ. Giữa hư không, trăm ngàn hóa Phật cũng đều làm y như thế. Tượng Phật liền khúc cung cúi đầu. Xong, đức Thế Tôn đến xoa đảnh tượng thọ ký rằng:
— Sau khi ta diệt độ một ngàn năm, Ngài nên thay ta làm lợi ích lớn cho hàng nhân thiên ở cõi này. Nay ta đem các đệ tử phó chúc cho Ngài. Nếu có chúng sinh nào sau khi ta Niết bàn, tạo tượng Phật, dùng hương hoa, phướn lọng cúng dường, người ấy đời sau sẽ được thấy Phật, thoát khỏi khổ luân hồi.
Khi ấy, vua Ưu Điền thưa rằng:
— Bạch Thế Tôn! Những vị tạo tượng Phật diệt độ đời quá khứ, hiện nay ở đâu?
Đức Thế Tôn đáp:
— Ta dùng Phật nhãn xem, thấy những người đó đều đã được sinh ở trước mười phương chư Phật, không một kẻ nào còn ở trong vòng sinh tử. Chỉ có người tạo tượng Bồ tát hiện còn vài kẻ lưu trụ ở đời, như vua Bình Sa đây là một.
Bấy giờ, tượng Phật gỗ lại bạch xin đức Thế Tôn vào nơi tinh xá. Đấng Điều Ngự bảo:
— Thôi! Không còn bao lâu nữa, ta sẽ Niết bàn. Ngài nên ở lại đời làm lợi ích lâu dài cho chúng sinh. Như Lai sẽ viên tịch trước, vì nếu ta diệt độ sau, mọi người sẽ dễ sinh lòng biếng trễ khinh lờn.
Nói xong, đức Thế Tôn cất bước chậm rãi đi vào tinh xá. Tượng Phật cũng trở về bản vị, ngồi cách đức Như Lai hai mươi bộ. Vua Ưu Điền trông thấy khôn xiết vui mừng.
Năm vị vua lại theo vào thưa rằng:
— Bạch Thế Tôn! Nên làm chỗ thờ tôn tượng như thế nào?
Đức Phật xòe bàn tay mặt ra, từ dưới đất liền hiện lên cảnh chùa thờ Phật Ca diếp; và Ngài bảo nên lấy đó làm khuôn mẫu. Năm vị quốc vương tuân lời, đồng góp sức làm thành cảnh chùa lớn ở tại chỗ đó để thờ tượng Phật.